Đánh giá mô hình hợp tác xã kiểu mới của Hà Tĩnh - Nhìn từ nông nghiệp Israel - Tác giả: Ngô Quang Trung

27/04/2016 10:35

Đánh giá mô hình hợp tác xã kiểu mới của Hà Tĩnh

Nhìn từ nông nghiệp Israel

                                                                     Ngô Quang Trung

Học viện Chính trị Khu vực I


     Mô hình hợp tác xã nông nghiệp của Israel, một trong những mô hình hợp tác xã nông nghiệp được đánh giá là thành công nhất trên thế giới hiện nay. Mô hình hợp tác xã này đã đưa ngành nông nghiệp Israel phát triển ở một trình độ cao, trở thành một nhà xuất khẩu lớn của thế giới về nông sản và đứng đầu về công nghệ sản xuất nông nghiệp. Bài viết này nhằm đánh giá mô hình hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới của Hà Tĩnh từ mô hình hợp tác xã nông nghiệp của Israel. Từ đó đề xuất những khuyến nghị mang tính giải pháp phát triển mô hình này.

     1. Tổng quan mô hình hợp tác nông nghiệp của Israel

     Mô hình hợp tác xã nông nghiệp của Israel rất phát triển, khoảng 80% các hoạt động nông nghiệp được sở hữu và điều hành bởi các hợp tác xã là Kibbutz và Moshav; 20% còn lại là các khu rừng nhỏ trồng cam quýt ở miền trung đất nước thuộc về các công ty tư nhân lớn.

     Thứ nhất: Kibbutz - là đơn vị nông nghiệp quy mô lớn nhất. Kibbutz là một loại hình công xã khá đặc biệt trong xã hội Israel, còn được gọi là Công xã Do Thái tập thể.Kibbutz được xây dựng nhằm mục đích kết hợp ba yếu tố gồm đảm bảo an ninh, chính trị vùng biên giới, bảo vệ lãnh thổ và phát triển kinh tế. Kibbutz có mô hình giống như một hợp tác xã song lại có những đặc điểm riêng. Từ khi hình thành mô hình này đã được nhà nước rất quan tâm, hướng các Kibbutz vào hoạt động nông nghiệp có quy mô lớn. Đáp ứng với yêu cầu đó, các Kibbutz đã rất chú trọng trong phát triển nông nghiệp, dần được hiện đại hoá đến mức có thể đảm đương nhiệm vụ phát triển, thiết kế, sản xuất, tiếp thị... các sản phẩm công nghệ cao phục vụ nông nghiệp như hệ thống tưới nước trực tiếp cho từng cây trồng, các thiết bị canh tác hiện đại... Hơn hai thập kỷ qua, trước các chương trình chuyển đổi kinh tế của nhà nước, các Kibbutz cũng đã tiến hành cải cách kinh tế xã hội, do đó rất nhiều các hoạt động kinh tế và một phần sở hữu của các hộ gia đình đã được tư nhân hóa.

     Thứ hai: Moshav- Trong mỗi Moshav, có khoảng từ 50 - 120 hộ gia đình và cũng như mô hình Kibbutz, đây cũng được coi như một loại hình “hợp tác xã nông nghiệp”. Là loại hình hợp tác xã, dựa trên sở hữu cá nhân của các hộ gia đình; tập hợp lại thành một nhóm cùnghợp tác sản xuất. Mặc dù sở hữu cá nhân song Moshav cũng bao gồm việc chia sẻ các nguồn lực đầu vào giữa các thành viên trong hợp tác và diện tích đất nông nghiệp, nước sạch…

     Các hợp tác xã nông nghiệp đặc trưng của Israel rất đa dạng, bao gồm các hộ nông dân và các cơ quan nghiên cứu nông nghiệp, hiệp hội chuyên ngành, các hãng tư nhân chuyên về các hoạt động công nghệ sinh học. Song tất cả các đối tượng này được chia thành 5 nhóm chính là: Nhà nước - Nhà khoa học - Nhà doanh nghiệp - Nhà tư vấn - Nhà nông.

      Thứ nhất; Nhà nước: Là chủ thể quan trọng nhất, chi phối hoạt động của cả 4 đối tượng còn lại. Nhà nước xây dựng luật, các quy định… điều tiết hoạt động của toàn ngành nông nghiệp; tạo điều kiện cho các đối tượng trên phối hợp với nhau thật tốt nhất, nhằm đạt hiệu quả cao nhất, thu lợi nhuận cao nhất; giảm thiểu rủi ro nhất.

     Thứ hai; Nhà khoa học: Sau khi đã có ý tưởng nông nghiệp, nhà khoa học sẽ được các công ty đặt hàng nghiên cứu về các yếu tố như đất đai, thổ nhưỡng, đặc điểm sinh học của từng loại cây, nguồn nước tưới, phân bón, thuốc trừ sâu, chất lượng, năng suất, loại nhà lưới sẽ sử dụng, quy mô kích cỡ nhà lưới, để tránh việc tiêu tốn năng lượng vận hành không cần thiết. Các nhà khoa học, chuyên gia nông nghiệp còn có nhiệm vụ nghiên cứu nâng cấp sản xuất nông nghiệp cho từng khu vực, chẳng hạn các dự án nông nghiệp địa phương, nhiệm vụ này thường do nhà nước đặt hàng...

     Thứ ba; Doanh nghiệp: Thứ nhất, là các công ty chuyên tập trung vào các dự án cụ thể, như xây dựng lộ trình thực hiện, đầu tư kinh phí cho việc xây dựng hệ thống tưới tiêu; mua hạt giống, phân bón, lựa chọn thuốc trừ sâu; thu hoạch mùa vụ... Thứ hai, là các công ty chuyên triển khai các hoạt động thương mại, bao tiêu sản phẩm, sao cho có thể bán sản phẩm đó với giá cao nhất trên thị trường trong nước và thế giới.

     Thứ tư; Nhà tư vấn: Là những người hoạt động mạnh trong mạng lưới các công ty tư vấn dịch vụ. Các dịch vụ tư vấn rất đa dạng từ việc gieo trồng cái gì? nuôi con gì? đối tượng nào thực hiện việc này? bán cho ai? bán trên thị trường nào? bán thế nào?… đều là do các nhà tư vấn này thực hiện. Họ còn có nhiệm vụ nghiên cứu dự báo nhu cầu thị trường, giá cả thương phẩm… nếu thị trường không thuận lợi cho sản phẩm vào thời điểm đầu tư thì chuyển sang loại nông phẩm khác phù hợp với thị trường để đem lại lợi nhuận cao hơn.

     Thứ năm; Nhà nông: Là người trực tiếp thực hiện các dự án nông nghiệp. Nông dân được đào tạo, chuyển giao, tiếp cận những phương pháp công nghệ cao, trực tiếp ứng dụng vào hoạt động sản xuất của mình. Điều đặc biệt là người nông dân rất khao khát học hỏi và nhanh nhạy trong việc áp dụng những khoa học kỹ thuật công nghệ cao vào sản xuất nông nghiệp.

     Như vậy, các nhân tố phát triển nông nghiệp công nghệ cao của Israel  gồm: Nhà khoa học - Nhà doanh nghiệp - Nhà tư vấn - Nhà nông đều dưới sự quản lý điều hành, chi phối, dẫn dắt của Nhà nước. Ngoài việc quản lý vĩ mô, Nhà nước cũng trực tiếp tham gia vào quá trình liên kết làm cho quá trình liên kết rất chặt chẽ, thúc đẩy nông nghiệp phát triển.

     2. Hợp tác xã kiểu mới ở Hà Tĩnh - từ mô hình của Israel

     Phân tích, đánh giá từ mô hình hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới của Hà Tĩnh và mô hình hợp tác xã đặc trưng của Israel ta thấy:

     Mô hình hợp tác xã kiểu mới của Hà Tĩnh, tuy mới được hình thành nhưng bước đầu cho thấy, đây thực sự là lời giải cho bài toán tái cơ cấu nông nghiệp nông thôn hiện nay. Là một trong những địa phương đi tiên phong trong việc thành lập những hợp tác xã quy mô nhỏ do xã viên trực tiếp điều hành. Kết quả đã chứng minh, tuy chỉ có ít xã viên, song đã thực sự giúp các hộ xã viên sản xuất, kinh doanh hiệu quả hơn, nhất là quy hoạch sản xuất theo nhu cầu thị trường và tiêu thụ sản phẩm cho nông dân. Đặc biệt những hợp tác xã kiểu mới này dựa trên sự gắn kết chặt chẽ của xã viên cũng như có được mối liên kết chặt chẽ với các thành viên trong chuỗi giá trị, theo hướng “Doanh nghiệp hóa sản phẩm, liên kết hóa sản xuất và xã hội hóa đầu tư”, theo chuỗi liên kết “vừa tập trung, vừa phân tán”, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, công nghệ mới vào sản xuất thông qua doanh nghiệp làm “đầu kéo”. Bước đầu cho thấy, mô hình hợp tác xã kiểu mới này, đã đáp ứng tốt nhu cầu dịch vụ của xã viên cũng như nắm bắt tốt những cơ hội do thị trường mang lại.

     Nhìn chung mô hình hợp tác xã kiểu mới này có những bước đi ban đầu giống như mô hình hợp tác xã đã thành công của Israel đó là:

     Thứ nhất; Phát triển nông nghiệp nhờ vào khoa học công nghệ.

     Nhờ phát triển và ứng dụng những thành tựu khoa học công nghệ cao vào sản xuất nông nghiệp, đã làm cho diện tích đất trồng trọt cùng với số lượng hợp tác xã tăng lên, tăng trưởng nông nghiệp ổn định. Công nghệ nông nghiệp đã hỗ trợ cho phát triển nông nghiệp năng suất cao, chất lượng tốt, thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu nông sản; đưa các sản phẩm nông nghiệp trở thành các sản phẩm hàng hóa có giá trị lớn.

     Thứ hai; Xây dựng và phát triển doanh nghiệp nông nghiệp

     Trong quá trình phát triển nông nghiệp có quy mô lớn, công nghệ cao thì doanh nghiệp có vai trò rất quan trọng, nó kết nối từ khâu sản xuất đến tiêu dùng, giúp các hộ nông dân yên tâm sản xuất. Ở Israel thì doanh nghiệp nằm trong hợp tác xã, hay hợp tác xã trong doanh nghiệp, hai loại hình này có mối quan hệ khăng khít không tách rời. Còn ở Hà Tĩnh, bước đầu thấy rất rõ vai trò của doanh nghiệp trong nông nghiệp, doanh nghiệp thực sự là “đầu kéo” cho mô hình hợp tác xã kiểu mới. Theo thống kê; đến tháng 5 năm 2015 đã hình thành mới được 919 doanh nghiệp nông nghiệp tăng 3,5 lần so với năm 2010, 429 hợp tác xã và 807 tổ hợp tác. Một số tập đoàn, doanh nghiệp lớn đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn, phát triển chuỗi liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ sản phẩm, từng bước thể hiện vai trò “bà đỡ” cho sản xuất nông hộ, thúc đẩy kinh tế hợp tác và hình thành các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở nông thôn.

     Thứ ba; Xây dựng các mô hình sản xuất nông nghiệp đặc trưng.

     Ở Israel xây dựng các mô hình hợp tác xã rất đặc trưng đó là các Kibbutz và Moshav còn Hà Tĩnh có “Hợp tác xã kiểu mới” những mô hình hợp tác xã này cũng có những điểm chung đó là:

     - Đều là ngành nông nghiệp phát triển trong điều kiện tự nhiên không thuận lợi, (thời tiết, cát hoang hóa và thiếu nước) từ nhu cầu cấp thiết đó, nông dân trong các hợp tác xã này đều có sự liên kết với các nhà khoa học, để nghiên cứu, phát triển ngành nông nghiệp đặc biệt là nông nghiệp có quy mô lớn công nghệ cao. Kết quả nông phẩm không những cung cấp cho thị trường trong nước mà còn liên kết với các doanh nghiệp để bán sản phẩm ra thị trường thế giới.

     - Cả hai mô hình sản xuất này đều dựa vào liên kết tập trung chứ không tách rời từng hộ cá thể, nên việc thực hiện các dự án cây trồng sẽ đồng thuận, nhanh chóng, hiệu quả hơn. Các hợp tác xã sản xuất nông nghiệp tập trung sẽ là điều kiện tốt để đất canh tác được tập trung lại, không phân tán nhỏ lẻ, do đó đủ khả năng áp dụng những máy móc hiện đại canh tác trên cho những cánh đồng có quy mô lớn, vừa giảm sức lao động vừa thu được năng suất cao.

     Tuy nhiên, mô hình hợp tác xã tiêu biểu Israel có những điểm riêng biệt, đặc trưng, trở thành nền nông nghiệp công nghệ cao mà hợp tác xã kiểu mới của Hà Tĩnh chưa đạt được đó là:

     Thứ nhất; Hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới của Hà Tĩnh là sự liên kết giữa 4 nhà; là nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp và nhà nông. Nhưng mô hình hợp tác xã đặc trưng của Israel là mô hình liên kết 5 nhà, là nhà nước chỉ đạo chung, nhà tư vấn là người tìm hiểu và xây dựng ý tưởng, nhà khoa học nghiên cứu các ý tưởng sao cho nóđược thực hiện tối ưu nhất, công ty là người tổ chức thực hiện các ý tưởng đó và chịu trách nhiệm buôn bán trên thị trường, nông dân là người trực tiếp thực hiện.

     Có thể thấy, hợp tác xã ở Israel, xuất hiện thêm đối tượng thứ 5, đó là nhà tư vấn.Đây là đối tượng có vai trò rất quan trọng trong việc thương mại hóa các sản phẩm nông nghiệp, đưa các sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu mạnh ra thị trường thế giới.

     Thứ hai; Mô hình hợp tác xã của Israel có quy mô rất lớn sản phẩm tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu, còn mô hình hợp tác xã kiểu mới của Hà Tĩnh thì mới manh nha phát triển, quy mô nhỏ liên kết trong chuỗi giá trị còn yếu, kết quả hàng hóa còn mang tính địa phương. Theo số liệu thống kê đến nay mới có 54 hợp tác xã và 25 tổ hợp tác sản xuất theo chuỗi, liên kết với doanh nghiệp, nhất là các hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực chăn nuôi lợn; trồng rau, củ, quả công nghệ cao trên cát hoang hóa; nuôi tôm công nghệ cao; chế biến nông sản, thủy sản. Tuy nhiên, hợp tác xã sản xuất, kinh doanh có hiệu quả chiếm tỷ lệ rất thấp, bình quân đạt 1 mô hình/50 hộ, quy mô nhỏ chiếm 80%.

     Thứ ba; Sự liên kết giữa các nhà trong mô hình hợp tác xã kiểu mới của Hà Tĩnh còn rời rạc, ở Israel thì lại rất chặt chẽ. Nhà khoa học, nhà doanh nghiệp rất gần gũi với đồng ruộng và nhiều trong số họ cũng chính là nông dân hoặc giữ vai trò tư vấn trực tiếp cho nông dân. Các trung tâm nông nghiệp lớn, thậm chí các hợp tác xã đều có sự xuất hiện của các phòng nghiên cứu hoặc đại diện của các viện khoa học. Những giống cây mới hay các nghiên cứu mới và các công nghệ mới phục vụ nông nghiệp như hệ thống nhà kính, hệ thống tưới nhỏ giọt… trước hết được thí nghiệm, kế đó sẽ áp dụng thử nghiệm với một số nhỏ hộ nông dân bằng nguồn vốn hỗ trợ của hệ thống tài chính vi mô hoặc từ chính quỹ của phòng thí nghiệm, trước khi triển khai đại trà hoặc phát triển thành các sản phẩm thương mại. Còn ở Hà Tĩnh thì sự liên kết này vẫn rất nhạt nhòa. Nhà khoa học vẫn “bàn giấy” là chính còn người nông dân vẫn sản xuất theo tự phát, dẫn đến manh mún nhỏ lẻ, sản phẩm hàng hóa chưa nhiều, chất lượng và sức cạnh tranh còn thấp, giá trị gia tăng chưa cao.  

     Theo mô hình hợp tác xã của Israel thì chìa khoá của sự thành công trong mô hình hợp tác xã nông nghiệp phải là dựa vào dòng thông tin hai chiều liên tục giữa các nhà nghiên cứu và những người nông dân. Thông qua một mạng lưới dịch vụ thuận lợi và linh hoạt, những nông dân năng động luôn là đối tượng tham gia các dự án trong nông nghiệp bởi các vấn đề nan giải trong trồng trọt sẽ được trực tiếp phản ánh tới các nhà khoa học, sau khi nghiên cứu các giải pháp khoa học khả thi sẽ được được nhanh chóng chuyển giao lại cánh đồng để áp dụng và thực hiện ngay.

     3. Giải pháp phát triển mô hình hợp tác xã kiểu mới ở Hà Tĩnh

     Để thành công trong chiến lược tái cơ cấu nông nghiệp nông thôn xây dựng mô hình hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới cần có những giải pháp sau:

     Thứ nhất; Thành lập trung tâm tư vấn nông nghiệp (nhà tư vấn)

     Thành lập Trung tâm tư vấn nông nghiệp là việc rất cần thiết để xây dựng hợp tác xã kiểu mới. Vì trong liên kết 4 nhà chúng ta thấy vẫn lay hoay trong việc trồng cây gì? nuôi con gì? đối tượng nào thực hiện việc này? bán cho ai? bán trên thị trường nào? bán thế nào?…Vậy, giải quyết các câu hỏi này là công việc của Trung tâm tư vấn nông nghiệp.

     Thứ hai; Có chính sách riêng để xây dựng doanh nghiệp đặc thù hỗ trợ các doanh nghiệp nông nghiệp.

      Các doanh nghiệp này có vai trò như người “nhạc trưởng” trong chuỗi giá trị, giữa người sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.

     Để giải quyết được việc này, chúng ta cần có chính sách đặc thù giúp các doanh nghiệp tham gia vào quá trình liên kết sản xuất này. Đồng thời cần xây dựng các doanh nghiệp “hạt giống” đủ mạnh có khả năng tư vấn cho người sản xuất về kế hoạch sản xuất, sản lượng, chất lượng sản phẩm, có khả năng tập huấn cho người sản xuất nhỏ và tập hợp họ trong thành phần sản xuất của công ty mình, từ đó mà hình thành vùng nguyên liệu ổn định và tin cậy của công ty, sau đó tổng kết rút kinh nghiệm, nhân rộng mô hình.

     Thứ ba; Đào tạo các thương lái trung gian có kiến thức kinh doanh nông nghiệp

     Giải pháp hiện tại là các công ty hợp tác với các thương lái (middle-man) để họ thu mua nông sản từ các hộ nông dân rồi bán số lượng lớn hơn cho công ty. Nhưng thực tiễn cho thấy, thương lái là một thành phần trung gian tiềm năng trong chuỗi sản xuất nông nghiệp, tuy nhiên hiện nay thành phần trung gian này cũng chưa có trình độ đảm bảo yêu cầu phát triển kinh tế hội nhập, thậm chí một số còn gây thêm sự mất “niềm tin”. Chính vì vậy, người thương lái nên là đối tượng được đào tạo để trở thành một mắt xích kết nối người nông dân nhỏ lẻ hay các nhóm nông hộ tự chủ để cùng tham gia vào chuỗi giá trị. Đối tượng này cần được trang bị kiến thức về luật bản quyền, về hợp đồng kinh doanh, về phương pháp tiếp cận với nhiều nguồn thông tin nông nghiệp trong nước và quốc tế…

     Thứ tư; Xây dựng mô hình hội sản xuất

     Trước mắt chúng ta chưa xây dựng được các doanh nghiệp đủ mạnh để sản xuất khép kín chuỗi giá trị thì xây dựng các hội sản xuất nhỏ, trung bình tự chủ có nhóm trưởng là người có trình độ và uy tín.

     Từ thực tiễn sự mất “niềm tin” của doanh nghiệp đối với hộ sản xuất nhỏ lẻ là do người dân thường nhận đầu tư ban đầu (tạm ứng vốn, phân bón, hạt giống…) của công ty để cung cấp sản phẩm, nhưng khi thu hoạch họ không làm đúng theo cam kết, sẵn sàng bán đi nơi khác nếu giá cao hơn. Từ thực tế trên chúng ta có thể phát triển các “mô hình hội sản xuất nông dân tự chủ”, lựa chọn các hộ có nguyện vọng và khả năng tham gia vào các hội sản xuất. Nhóm nông dân tự bầu ra một nhóm trưởng có uy tín nhất và mọi trao đổi hợp tác đều thông qua nhóm trưởng (cách tiếp cận của các dự án quốc tế). Hội sản xuất nông dân tự chủ nên được đào tạo sử dụng nguyên tắc chia sẻ lợi nhuận “matching” theo mô hình của Israel. Qua đây chúng ta cũng sẽ nâng dần “niềm tin” của các bên liên quan đối với hộ sản xuất nhỏ lẻ.


     TÀI LIỆU THAM KHẢO

     1. Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh (2015): Báo cáo đánh giá kết quả 5 năm giai đoạn 2011 - 2015 và nhiệm vụ giải pháp đẩy mạnh thực hiện Chương trình MTQG và xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016 - 2020 của Hà Tĩnh, tháng 5.

     2. Bộ Khoa học công nghệ (2010): Vấn đề nông nghiệp, nông thôn, nông dân Việt Nam trong quá trình phát triển đất nước theo hướng hiện đại. Đề tài KX.04.10/06-10.

     3. Hồ Ngọc Hy (2015): Đẩy mạnh phát triển mô hình sản xuất lớn nông nghiệp - động lực để tái cơ cấu nông nghiệp xây dựng nông thôn mới, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, số 6 (445), tháng 6.

     4. Chính sách phát triển nông nghiệp công nghệ cao ở Israel 

          http://www. iames.gov.vn



 


 


 


 





Share Post




Một số bài viết khác

- Một số vấn đề rút ra qua tổng kết lý luận và thực tiễn ở Hà Tĩnh - Tác giả: PGS.TS. Đoàn Minh Huấn

- Đánh giá kinh tế nông nghiệp Hà Tĩnh - Nhìn từ lý thuyết lợi thế so sánh - Tác giả: Ngô Quang Trung

- Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của Hà Tĩnh - Nhìn từ mô hình Porter - Tác giả: Hoàng Đình Minh - Ngô Quang Trung