Quản lý chương trình dự án ODA và sáng tạo giá trị* - Tác giả: GS. Okiura Humitomo

17/12/2015 14:58

QUẢN LÝ CHƯƠNG TRÌNH DỰ ÁN ODA VÀ SÁNG TẠO GIÁ TRỊ*

GS. OKIURA HUMITOMO

Phó trưởng đại diện Văn phòng JICA tại Việt Nam

Theo: Thông tin Khoa học Lý luận Chính trị; số 7 bài 2

 

     ODA (hỗ trợ phát triển chính thức) được chia thành hai phần chính: hỗ trợ song phương và hỗ trợ đa phương. Trong đó, hỗ trợ song phương có các loại hình dự án như: hợp tác kỹ thuật, vay vốn, viện trợ không hoàn lại. JICA có vai trò thực hiện ba loại hình hợp tác này. Có thể hiểu đơn giản, hợp tác kỹ thuật là bên Nhật Bản sẽ chuyển giao các kỹ thuật, bí quyết của mình thông qua việc cử các chuyên gia sang làm việc ở Việt Nam hoặc mời các cán bộ Việt Nam sang đào tạo, bồi dưỡng tại Nhật Bản. Hỗ trợ tài chính là khoản tài chính mà Chính phủ Nhật Bản cung cấp cho phía Việt Nam dưới hình thức vốn vay hoặc viện trợ không hoàn lại, để phía Việt Nam có thể xây dựng các công trình hạ tầng hoặc công trình khác.

     Những kết quả về ODA của Nhật Bản dành cho Việt Nam

     Cần phải nói rằng Việt Nam là một đối tác lớn nhất của Nhật Bản trong lĩnh vực cung cấp ODA. JICA có hoạt động tại hơn 100 nước trên thế giới, nhưng Việt Nam là nước có ODA lớn nhất của Nhật Bản.

     Theo bản đồ phân bố ODA, chúng ta có thể thấy JICA có rất nhiều hoạt động ở Việt Nam, phổ rộng trên cả nước. Nhiệm vụ của JICA là hỗ trợ Việt Nam phát triển. Đây là vấn đề không đơn giản vì Việt Nam là đất nước rộng lớn, có rất nhiều vấn đề cần giải quyết. Có thể thấy, từ lĩnh vực giảm nghèo, giao thông, y tế, bảo vệ môi trường, từ tỉnh có khí hậu lạnh nhất đến địa phương nóng ở đồng bằng Sông Mêkông. Tóm lại, chúng ta có rất nhiều vấn đề phải giải quyết, trong khi nguồn lực của JICA có hạn.

     Đặc điểm của ODA là có mục tiêu lớn, nếu có những mục tiêu nhỏ, hẹp thì dễ giải quyết, nhưng cần đặt ra các mục tiêu lớn và cần phải làm thế nào để đạt được mục tiêu đó. Các mục tiêu có thể ở cấp toàn quốc hoặc có thể ở các hoạt động sâu rộng, đa dạng, đa lĩnh vực. Tình hình thay đổi rất nhanh và để đạt được mục tiêu đó, cần có thời gian nhất định trong bối cảnh tất cả mọi thứ đang thay đổi. Một vấn đề nữa là dự án ODA thường có nhiều bên tham gia. Đây là những lĩnh vực hợp tác của JICA ở Việt Nam. Điều này cũng tương tự các lĩnh vực mà các cơ quan, địa phương ở Việt Nam cũng đang phải giải quyết.

     Một số ví dụ cụ thể về các dự án hợp tác của JICA ở Việt Nam

     Dự án hợp tác trong lĩnh vực pháp luật, tư pháp ở Việt Nam. Hợp tác trong lĩnh vực pháp luật không đơn giản, cần nhiều thời gian. Bắt đầu từ các hoạt động hỗ trợ xây dựng các điều lệ và quy định tại Việt Nam, JICA dần dần mở rộng các hoạt động hợp tác trong lĩnh vực này và cho đến nay, sau hơn 20 năm hoạt động, JICA đã đạt được kết quả trong hỗ trợ quyền tư pháp cho người dân và xã hội. Đầu tiên, dự án của JICA hợp tác với Bộ Tư pháp, với nhóm nghiên cứu về hệ thống luật pháp và tư pháp, sau đó cử chuyên gia Nhật Bản sang làm việc với Bộ Tư pháp và một số cơ quan như Viện Kiểm sát, Tòa án. Sau một quá trình, đến nay JICA đang làm việc với 4 đối tác là Bộ Tư pháp, Viện Kiểm sát nhân dân, Tòa án Nhân dân tối cao, Liên đoàn Luật sư Việt Nam. Từ năm 2015 đến nay, JICA bắt đầu triển khai hợp tác thêm với Văn phòng Chính phủ.

     Mỗi phần có thể coi là một dự án đơn lẻ, nhưng khi chúng ta kết hợp tất cả các dự án đơn lẻ thì đây chính là một chương trình hỗ trợ nâng cao năng lực của Việt Nam trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp.

     Dự án hỗ trợ của JICA trong phát triển nguồn nhân lực, cụ thể là lĩnh vực dạy nghề ở Việt Nam. Nói cách khác, đó là phát triển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa. Phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực công nghiệp có nhiều bước liên tục, phát triển và bắt đầu từ ngành sử dụng nhiều lao động, sử dụng kỹ thuật viên lành nghề, tiến tới mô hình sử dụng nhiều vốn thì nguồn nhân lực trong lĩnh vực công nghiệp cần được đào tạo với kỹ năng và chất lượng cao hơn.

     Dự án hỗ trợ kỹ thuật của JICA trong lĩnh vực nông nghiệp. Một kết quả của dự án hợp tác của JICA là cuốn sách hướng dẫn thực hành nông nghiệp tốt (VietGap). Đạt được tiêu chuẩn VietGap là một điều khó khăn với hộ nông dân, vì mỗi năm họ phải bỏ ra một khoản chi phí khoảng 1.000 đến 2.000 USD và phải đạt được 65 tiêu chí của tiêu chuẩn VietGap. Từ tập quán canh tác nông nghiệp hiện nay của nông dân, để đạt được tiêu chuẩn VietGap là một bước nhảy vọt và rất khó với hộ nông dân. Do đó, JICA đưa ra tiêu chuẩn cơ bản (BasicGap). Đối tác trong dự án này là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và JICA cũng có chọn ra một số tỉnh để thực hiện BasicGap. JICA đã soạn thảo xong hướng dẫn về BasicGap. Đây là thành quả dự án của JICA và hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã chính thức phê duyệt BasicGap. Các hộ nông dân có thể theo sách hướng dẫn này để sản xuất ra những sản phẩm đạt chất lượng cao với chi phí thấp.

     Một số vấn đề mang tính lý thuyết về ODA

     Quản lý là gì? Quản lý chính là làm thế nào để sử dụng nguồn lực hạn chế một cách hiệu quả và hiệu suất nhất để đạt được mục tiêu đã đề ra. Trong quản lý dự án ODA, công cụ chủ yếu được sử dụng được gọi là ma trận thiết kế dự án. Vấn đề quan trọng nhất của ma trận là những nội dung chính của dự án. Thứ nhất, chúng ta cần phải đặt ra mục tiêu của dự án. Để đạt được mục tiêu của dự án, cần phải thực hiện các hoạt động 1, 2, 3. Ở đây, có một số điều kiện tiên quyết và với các điều kiện này cùng các đầu vào được cung cấp từ Chính phủ Việt Nam và Nhật Bản thì chúng ta thực hiện được các hoạt động 1, 2, 3. Với các hoạt động đã được thực hiện và một số giả thiết quan trọng, chúng ta đã đặt ra thì chúng ta sẽ đạt được kết quả đầu ra của dự án. Sau khi đạt được kết quả đầu ra cùng với một số giả thiết quan trọng, chúng ta đạt được mục tiêu tổng quát của dự án. Đây chính là dựa trên logic “nếu… thì”. Nếu đạt được cái này thì sẽ đạt được cái kia.

     Ví dụ cụ thể về dự án hợp tác kỹ thuật giữa JICA và Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh. Dự án được trình bày dưới dạng bảng. Trong cột khái quát về dự án, có các thông tin cơ bản gồm: tên dự án, mục tiêu tổng quát của dự án, mục tiêu cụ thể của dự án, kết quả đầu ra. Tiếp theo là xác định các hoạt động để đạt được kết quả đầu ra 1, 2, các thông tin đầu vào từ phía JICA và Học viện, cơ cấu tổ chức thực hiện dự án. Đây là những nội dung chính được trích ra từ thỏa thuận hợp tác giữa JICA và Học viện. Phần này thể hiện logic vừa nêu, tức là khi các hoạt động được thực hiện cùng một số giả thiết quan trọng chúng ta sẽ đạt được kết quả đầu ra của dự án, sau khi đạt được kết quả đầu ra, chúng ta đạt được mục tiêu cụ thể, mục tiêu tổng quát, cùng một số giả thiết quan trọng chúng ta đạt được mục tiêu tối cao của dự án.

     Một số yếu tố cần phải quan tâm và cân nhắc để đạt được mục tiêu, nhiệm vụ của dự án, tổ chức

     Để đạt được một mục tiêu của dự án, hoặc thực hiện được nhiệm vụ của tổ chức, cần sử dụng rất nhiều kiến thức nền tảng khác nhau về quản trị doanh nghiệp, quản trị tri thức, quản trị nguồn nhân lực. Để quản lý một dự án có nhiều yếu tố cần phải quản lý như quản lý bên tham gia, quản lý quy mô dự án, quản lý nguồn lực, quản lý rủi ro, quản lý chất lượng, quản lý mua sắm v.v.. Đối với các chương trình, cần phải có hình thức quản lý khác nhau như quản lý rủi ro, quản lý định giá trị. Vấn đề quan trọng đối với các dự án này là ai là chủ của dự án? Chúng ta không nên nói dự án của JICA, mà nói là dự án của Việt Nam với sự hỗ trợ của JICA. Với tư cách chủ dự án, phía Việt Nam phải cân nhắc, tính toán xem chúng ta cần đạt mục tiêu nào, thực hiện nhiệm vụ nào, cần xây dựng chương trình, dự án như thế nào, cần tiến hành các thủ tục như phê duyệt dự án, tính toán nhiều yếu tố khác. Đây là trách nhiệm của chủ dự án, cụ thể là phía Việt Nam. Các dự án ở Việt Nam thông thường có nhiều bên tham gia với cơ cấu phức tạp. Chẳng hạn, để phê duyệt dự án ODA, cần tham vấn ý kiến của các bộ, ngành khác nhau như: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Văn phòng Chính phủ. Ở cấp bộ, cũng có nhiều đơn vị trực thuộc khác nhau phụ trách dự án mà chúng ta cần phải tham vấn, hỏi ý kiến. Ở các bộ, có nhiều đơn vị trực thuộc, bộ trưởng thì chỉ có một nhưng có rất nhiều thứ trưởng, có nhiều cục, vụ, phòng, ban khác nhau. Ở chính quyền địa phương, có nhiều cơ quan, sở ngành, các bên liên quan tham gia. Bí thư tỉnh ủy, chủ tịch ủy ban nhân dân tỉnh có một nhưng có nhiều phó chủ tịch, phụ trách tài chính, nông nghiệp, môi trường là những người khác nhau. Ngoài ra, có nhiều sở, ban, ngành như sở kế hoạch và đầu tư, sở nông nghiệp, sở tài chính, sở công thương, sở tài nguyên và môi trường… Các dự án ở các trường đại học, bệnh viện hơi khác một chút. Nhưng điều cần nhấn mạnh là các dự án có nhiều bên tham gia và nhiều bên liên quan khác nhau với một cơ cấu phức tạp.

     Về phía Nhật Bản, các dự án cũng có nhiều bên liên quan và nhiều bên tham gia khác nhau như: Bộ Ngoại giao, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, JICA; Có sự điều phối cũng như quản lý riêng trong hệ thống của Nhật Bản. Việt Nam có hệ thống của Việt Nam, Nhật Bản cũng có hệ thống của mình. Vậy làm thế nào để hai hệ thống này có sự giao thoa, hài hòa với nhau? Để thực hiện một dự án ODA phải gồm 3 hệ thống. Việt Nam có cách phối hợp, điều phối trong hệ thống của mình, Nhật Bản cũng vậy. Làm thế nào để hai bên thống nhất, có sự liên kết qua lại một cách hài hòa?

     JICA có nhiệm vụ hoàn toàn khác với nhiệm vụ của Việt Nam. Việt Nam có nhiệm vụ phát triển đất nước mình và JICA có nhiệm vụ hỗ trợ, tạo điều kiện để Việt Nam phát triển.

     Về các hình thức hợp tác kỹ thuật và tài chính, sự khác nhau chủ yếu giữa hai hình thức này là đầu vào. Đối với hình thức hợp tác kỹ thuật, đầu vào là chuyển giao kỹ thuật, bí quyết, công nghệ từ phía Nhật Bản; còn với hình thức hợp tác tài chính thì đầu vào mà phía Nhật Bản cung cấp là các hỗ trợ về tài chính.

     Trong quá trình thực hiện và quản lý các dự án hỗ trợ tài chính hay kỹ thuật đều có rủi ro do cơ cấu thực hiện dự án đem lại và một trong những rủi ro có thể gặp phải là rủi ro chậm trễ dự án. Chẳng hạn, trong quá trình thực hiện dự án, các cơ quan Việt Nam cần phải được phê duyệt của một bộ nào đó, nhưng quá trình phê duyệt này mất khá nhiều thời gian. Một ví dụ cụ thể là đơn vị đã thành lập một nhóm để thực hiện dự án và họ cần có sự phê duyệt chính thức của bộ chủ quản. Đã 3 tháng trôi qua, nhưng quyết định này vẫn chưa được đưa ra. Không hiểu tại sao lại mất nhiều thời gian để đưa ra quyết định như thế?

     Ở địa phương cũng vậy, các sở cần có sự phê duyệt của chủ tịch tỉnh, cũng mất rất nhiều thời gian. Điều này cũng tương tự như hệ thống của Nhật Bản, phía JICA cần có sự phê duyệt của Bộ Ngoại giao, cũng cần thời gian. Rủi ro về chậm trễ là một trong những rủi ro thường gặp phải do nhiều lý do khác nhau.

     Rủi ro thứ hai cũng rất quan trọng, đó là sự phụ thuộc lẫn nhau. Chẳng hạn, phía Việt Nam không làm tròn trách nhiệm của mình trong quá trình thực hiện dự án thì đôi khi phía JICA phải tự thực hiện dự án đó với sự hỗ trợ chưa thật đầy đủ của phía Việt Nam. Thực ra, dự án vẫn thực hiện được nhưng đó là rủi ro phụ thuộc lẫn nhau trong quá trình thực hiện dự án.

     Rủi ro thứ ba là sự khác biệt giữa hai bên về văn hóa, lịch sử, bối cảnh xã hội. Điều này rất đặc thù của các dự án ODA. Sự khác biệt này có thể dẫn đến sự hiểu nhầm hoặc hai bên không thích ứng được cách làm việc, suy nghĩ của nhau. Và đó cũng là một trong những rủi ro khi thực hiện các dự án ODA. Tuy nhiên, có thể nói rủi ro này cũng đồng thời là cơ hội để chúng ta hợp tác với nhau và cũng là lý do vì sao chúng ta cần hợp tác, vì chúng ta khác nhau nên phải hợp tác. Đó cũng là cơ hội để hai bên có những sáng tạo, chính sự khác nhau này nên chúng ta cần có sáng tạo để hợp tác với nhau ■

     * Bài giảng tại lớp Cao cấp Lý luận chính trị K66.A01, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.




Share Post




Một số bài viết khác

- Tương quan giữa nhà nước và thị trường trong vận hành nền kinh tế ở một số nước châu Á: Hàm ý cho Việt Nam - Tác giả: PGS.TS. Đoàn Minh Huấn, TS. Vũ Xuân Bình

- Định hướng phát triển Logistic Việt Nam từ kinh nghiệm quốc tế - Tác giả: TS. Hoàng Đình Minh, TS. Trương Bảo Thanh, Ths. Nguyễn Quang Minh

- Chính sách tài chính cho ứng phó với biến đổi khí hậu: Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam - Tác giả: PGS.TS Hoàng Văn Hoan

- Đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Việt Nam giai đoạn 1988 - 2015: Thực trạng và vấn đề - Tác giả: Ngô Quang Trung

- Phát triển công nghiệp đi đôi với bảo vệ môi trường - Góc nhìn từ khu kinh tế Vũng Áng: Nghiên cứu trường hợp khu liên hợp gang thép của tập đoàn FORMOSA - Tác giả: TS. Phí Hùng Cường

- Khả năng huy động vốn của doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam - Tác giả: TS. Hoàng Đình Minh, TS. Trương Bảo Thanh

- Vấn đề chuyển giá của các doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Việt Nam hiện nay - Tác giả: Ngô Quang Trung

- Phòng ngừa, khắc phục một số căn bệnh trong tư duy lãnh đạo, quản lý - Tác giả: PGS.TS. Đoàn Minh Huấn