Lý thuyết an ninh con người: tổng hợp Ths. Trần Minh Hoàng

24/01/2016 16:18

LÝ THUYẾT VỀ AN NINH CON NGƯỜI

KÕt thóc chiÕn tranh L¹nh, ®Õn nay trªn thÕ giíi còng như­ trong n­ưíc xuÊt hiÖn côm tõ an ninh con ngư­êi trong c¸c xuÊt b¶n phÈm cña c¸c häc gi¶, chÝnh trÞ gia, nhµ nư­íc, tæ chøc quèc tÕ vµ khu vùc. An ninh con ng­ưêi, hay an ninh, an toµn con ngư­êi gÇn như­ ®ång nghÜa víi nhau. Nã h×nh thµnh vµ hoµn thiÖn cïng víi tư­ duy, tr¶i nghiÖm cña con ngư­êi qua chiÕn tranh nãng, chiÕn tranh l¹nh, chiÕn tranh thÕ giíi, xung ®ét côc bé vµ n¶y sinh  ngay c¶ trong cuéc sèng cña loµi ngư­êi, quèc gia d©n téc, céng ®ång ng­êi, ®Õn tõng gia ®×nh vµ mçi con ngư­êi. Con ngư­êi sinh ra cã quyÒn sèng, quyÒn tù do, quyÒn m­ưu cÇu h¹nh phóc, quyÒn ph¸t triÓn. Con ngư­êi víi tư­ c¸ch c«ng d©n cña xã  héi, trong xã héi c«ng d©n ph¶i ®­ưîc b¶o ®¶m quyÒn tån t¹i vµ ph¸t triÓn ®óng nghÜa con ngư­êi mÆc dï con ngư­êi ®ã sèng ë ®©u, quèc gia nµo, khu vùc nµo trªn tr¸i ®Êt nµy. §ã lµ sù tr¶i nghiÖm gi¸ trÞ, thµnh qu¶  t­ư duy, nhËn thøc cña nh©n lo¹i. VÊn ®Ò lµ ë chç tr¸ch nhiÖm cña nhµ nư­íc, quèc gia d©n téc, céng ®ång quèc tÕ nhËn thøc vµ ho¹t ®éng thùc tiÔn th«ng qua hÖ thèng chÝnh s¸ch, c¬ chÕ, h×nh thøc nµo nh»m phôc vô con ng­ưêi, ®¶m b¶o quyÒn con ngư­êi, an ninh con ng­ưêi.

Theo b¸o c¸o cña ph¸t triÓn con ngư­êi cña tæ chøc UNDP, Liªn Hîp quèc n¨m 1994, ®• ®Ò cËp mét c¸ch toµn diÖn ®Õn kh¸i niÖm an ninh con ngư­êi: "Nã cã nghÜa lµ an toµn tho¸t khái c¸c mèi ®e däa vÒ ®ãi nghÌo, bÖnh tËt, téi ph¹m, sù ®µn ¸p. Nã còng cã nghÜa b¶o vÖ khái sù ®ç vì cã h¹i vµ bÊt ngê trong mÉu h×nh cña ®êi sèng hµng ngµy t¹i gia ®×nh, t¹i c«ng viÖc, trong céng ®ång hay trong m«i trư­êng cña chóng ta". Theo quan niÖm nµy, an ninh con ngư­­êi cã hai khÝa c¹nh chÝnh: 1) An toµn tr­ưíc c¸c mèi ®e däa triÒn miªn như­ ®ãi kh¸t, bÖnh tËt, ¸p bøc...; 2) Con ngư­êi ph¶i ®­ưîc b¶o vÖ tr­íc nh÷ng biÕn ®éng bÊt thư­êng vµ cã h¹i ®èi víi cuéc sèng hµng ngµy, bÊt kÓ con ngư­êi ®ang sèng trong m«i trư­êng nµo. Còng trong b¸o c¸o nµy, an ninh con ngư­êi ®ư­îc kh¸i qu¸t thµnh 4 ®Æc trư­ng chñ yÕu sau:

+ Thø nhÊt, an ninh con ng­ưêi mang tÝnh phæ biÕn. MÆc dï cã sù ph¸t triÓn kh¸c nhau ë c¸c quèc gia (m¹nh, yÕu, giµu nghÌo, n­íc lín hay nhá), cã sù kh¸c nhau vÒ møc ®é, tÝnh chÊt c¸c nguy c¬ ®e däa tíi an ninh con ngư­êi ë n¬i nµy, n¬i kh¸c song ®ã lµ thùc tÕ vµ ®ang gia t¨ng trªn toµn cÇu.

+ Thø hai, c¸c yÕu tè cÊu thµnh, t¸c ®éng tíi an ninh con ngư­êi ®Òu phô thuéc, t¸c ®éng chuyÓn hãa lÉn nhau vµ kh«ng thÓ t¸ch dêi. Con ngư­êi víi t­ c¸ch c«ng d©n cña céng ®ång xã héi hiÖn ®¹i, dï sèng trong kh«ng gian, thêi gian nµo ®ã bÞ ®e däa bëi: ®ãi nghÌo, bÖnh tËt, ma tóy, xung ®ét s¾c téc, t«n gi¸o, chiÕn tranh xung ®ét... th× phÇn cßn l¹i cña thÕ giíi còng sÏ bÞ dÝnh lÝu, liªn quan vµ t¸c ®éng.

+ Thø ba, nh÷ng nguy c¬, yÕu tè t¸c ®éng tíi an ninh con ngư­êi ph¶i ®ư­îc ng¨n ngõa sím, tèt h¬n ng¨n ngõa muén, phßng h¬n chèng. §iÒu ®ã ®ßi hái tr¸ch nhiÖm vµ nghÜa vô cña céng ®ång, quèc gia d©n téc, tæ chøc quèc tÕ, khu vùc vµ c thÕ giíi, thËm chÝ ®Õn tõng gia ®×nh, tõng ngư­êi trong viÖc phßng chèng nguy c¬ ®e däa an ninh con ngư­êi.

+ Thø tư­, an ninh con ng­ưêi x¸c ®Þnh con ng­ưêi lµ môc tiªu, con người lµ trung t©m. An ninh thÕ giíi, an ninh quèc gia, an ninh xã héi, an ninh céng ®ång vµ an ninh con ngư­êi ®Òu cã quan hÖ t­¬ng t¸c, suy cho cïng còng lµ v× con ngư­êi, do con ngư­êi.

Trªn c¬ së ph­ư¬ng ph¸p tiÕp cËn trªn vÒ kh¸i niÖm, ®Æc trư­ng, néi hµm cña an ninh con người, Liªn Hîp quèc cßn ®­a ra 7 nh©n tè cÊu thµnh, t¸c ®éng ®Õn an ninh con người. §ã lµ: an ninh kinh tÕ; an ninh lư¬ng thùc; an ninh søc kháe; an ninh m«i trư­êng; an ninh c¸ nh©n; an ninh céng ®ång; an ninh chÝnh trÞ. Nh÷ng yÕu tè nµy t¸c ®éng ®Õn an ninh con người tõ nhiÒu gãc ®é, phư­¬ng diÖn kh¸c nhau, tïy theo hoµn cnh kh«ng gian, thêi gian, ®iÒu kiÖn, hoµn cnh cô thÓ, nh h­ëng trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp ®Õn tõng người, céng ®ång người nhÊt ®Þnh. An ninh kinh tÕ tïy theo møc ®é vµ qui m« t¸c ®éng ®Õn con người, song trùc tiÕp vµ næi cém lµ b¶o ®¶m an sinh xã héi, ®Õn viÖc lµm, thÊt nghiÖp, nhÊt lµ thu nhËp cña người lao ®éng, t¹o ®iÒu kiÖn, c¬ së vËt chÊt thùc hiÖn, b¶o ®¶m cuéc sèng, an ninh cho con người, ®¶m b¶o quyÒn sèng vµ ph¸t triÓn. An ninh l­¬ng thùc ®¶m b¶o cho con người kh«ng bÞ ®ãi, ®¶m b¶o cung cÊp ®ñ chÊt dinh d­ìng cho cuéc sèng con người cã hiÖu qu¶. §ßi hái xã héi, dù tr÷ vµ ph©n phèi l­¬ng thùc cã hiÖu qu¶, ®¶m b¶o mäi người ®Òu cã c¬ héi vµ kh¶ n¨ng cung øng lư­¬ng thùc. Trong mét thÕ giíi hiÖn ®¹i, do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau hiÖn t¹i cßn 800 triÖu người ®ãi, nhÊt lµ ë c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn, n­íc nghÌo nguy c¬ nµy vÉn cã kh¶ n¨ng gia t¨ng. Môc tiªu xãa ®ãi gi¶m nghÌo, ph¸t triÓn bÒn v÷ng lµ mét trong môc tiªu thiªn niªn kû cña céng ®ång quèc tÕ, thùc chÊt còng chÝnh lµ thùc hiÖn quyÒn con người, quyÒn sèng, tù do, b×nh ®¼ng. An ninh søc kháe, søc kháe lµ vèn quÝ cña con người. Søc kháe thÓ chÊt vµ søc kháe tinh thÇn cña con người chÞu sù t¸c ®éng cña nhiÒu yÕu tè kh¸ch quan vµ chñ quan. An ninh con người tr­íc hÕt vµ trªn hÕt ®¶m b¶o an toµn cho con người tr­íc mäi nguy c¬ ®e däa tíi søc kháe thÓ chÊt vµ søc kháe tinh thÇn. §¶m b¶o c¬ së vËt chÊt trong cuéc sèng vµ sinh ho¹t, dÞch vô ch¨m sãc vÒ y tÕ, b¶o hiÓm xã héi, phßng ngõa vµ chèng l¹i dÞch bÖnh hiÓm nghÌo... vµ nhÊt lµ sèng trong m«i tr­êng xã héi, an sinh xã héi, an ninh xã héi ®­îc ®¶m b¶o ph¸t triÓn con người hoµn thiÖn vµ bÒn v÷ng. An ninh m«i tr­êng, con người sèng, tån t¹i vµ ph¸t triÓn trong m«i trư­êng tù nhiªn vµ xã héi nhÊt ®Þnh. Con người lµ mét thùc thÓ cña tù nhiªn, c¶i t¹o, chinh phôc thiªn nhiªn phôc vô con người. Song do nh÷ng nguyªn nh©n chñ quan vµ kh¸ch quan, m«i tr­ưêng sèng cña con người ngµy cµng « nhiÔm: « nhiÔm ®Êt ®ai, « nhiÔm nguån n­íc, « nhiÔm kh«ng khÝ, c¹n kiÖt tµi nguyªn, g©y nªn hiÖu øng nhµ kÝnh, biÕn ®æi khÝ hËu, h¹n h¸n, bão lôt, ®éng ®Êt, sãng thÇn... ®ã vµ ®ang ®e däa nghiªm träng ®Õn cuéc sèng cña con người. Thiªn nhiªn "næi giËn", "trõng ph¹t", ®e däa nghiªm träng ®Õn cuéc sèng b×nh an cña con người. ¤ nhiÔm m«i trư­êng, biÕn ®æi khÝ hËu... trë thµnh vÊn ®Ò toµn cÇu cÊp b¸ch, ®e däa ®Õn sù tån vong cña nh©n lo¹i, ®Õn an ninh toµn cÇu vµ mçi con người.

An ninh c¸ nh©n, suy cho cïng, an ninh con người còng lµ sù b¶o toµn cho tõng c¸ nh©n trong céng ®ång, trong xã héi nhÊt ®Þnh, lµ môc tiªu cuèi cïng. Song ë ®©y nhÊn m¹nh an ninh c¸ nh©n lµ sù b¶o ®¶m cho mçi người tr­íc nguy c¬ ®e däa tõ hµnh vi b¹o lùc, như­: tra tÊn, lao ®éng khæ sai, chiÕn tranh, xung ®ét s¾c téc, t«n gi¸o, khñng bè, b¹o lùc gia ®×nh, l¹m dông trÎ em... An ninh céng ®ång, con người sèng, m­u cÇu h¹nh phóc thư­êng lµ g¾n víi gia ®×nh, nhãm người, céng ®ång người, quèc gia d©n téc, céng ®ång xã héi nhÊt ®Þnh. An ninh céng ®ång, hay còng cã thÓ hiÓu an ninh xã héi nhÊt ®Þnh trong ®ã cã con người, tõng c«ng d©n sinh sèng ®ư­îc b¶o ®¶m lµ ®iÒu kiÖn, c¬ së thùc hiÖn an ninh con người. An ninh con người ®­îc b¶o ®¶m còng cã nghÜa an ninh xã héi, an ninh céng ®ång ®­îc gi÷ v÷ng. An ninh chÝnh trÞ, con người th­êng sèng vµ m­u cÇu h¹nh phóc g¾n víi céng ®ång người, g¾n víi xã héi, thÓ chÕ chÝnh trÞ - xã héi nhÊt ®Þnh. Sù æn ®Þnh chÝnh trÞ - xã héi lµ yÕu tè c¬ b¶n, tiÒn ®Ò xã héi ph¸t triÓn. Sù æn ®Þnh chÝnh trÞ - xã héi, còng ®ång nghÜa an ninh chÝnh trÞ - xã héi ®­îc gi÷ v÷ng. §ã lµ tiÒn ®Ò b¶o ®¶m, thùc thi quyÒn con người, con người ®­îc b¶o ®¶m, an toµn, tù do, ph¸t triÓn c¶ vÒ thÓ chÊt vµ tinh thÇn. Như­ vËy, nh÷ng nh©n tè trªn thÓ hiÖn tæng hßa c¸c mèi quan hÖ, giao thoa, chång lÊn, trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp ®Õn an ninh con người tõ khÝa c¹nh, gãc ®é, quy m« kh¸c nhau. §iÒu ®ã còng kh¼ng ®Þnh r»ng an ninh con người lµ kh¸i niÖm mang néi hµm, ®Æc tr­ng toµn diÖn, lÊy môc tiªu con người lµ ®Çu tiªn còng lµ cuèi cïng, võa lµ môc tiªu, võa lµ ®éng lùc cña sù ph¸t triÓn trong thÕ giíi hiÖn ®¹i.

Khi nghiªn cøu, bµn ®Õn an ninh con người th­êng g¾n víi c¸c nguy c¬, c¸c mèi ®e däa ®Õn con người. C¸c mèi ®e däa ®Õn an ninh con người th­êng ph©n ®Þnh 2 cÊp: 1) Mèi ®e däa tõ cÊp quèc gia, thư­êng diÔn ra trong biªn giíi quèc gia; 2) Mèi ®e däa mang tÝnh toµn cÇu, xuyªn quèc gia. Nh­ng sù ph©n ®Þnh nµy còng chØ lµ t­¬ng ®èi tïy theo qui m«, ph¹m vi, tÝnh chÊt t¸c ®éng cña vÊn ®Ò ®Õn tõng quèc gia. §ã lµ nguy c¬ bïng næ d©n sè kh«ng kiÓm so¸t ®­îc; xuèng cÊp vÒ m«i tr­êng, biÕn ®æi khÝ hËu; téi ph¹m xuyªn biªn giíi (ma tóy, c«ng nghÖ cao, khñng bè quèc tÕ, ch¹y ®ua vò trang, phæ biÕn vò khÝ, bu«n lËu, röa tiÒn...), n¹n nghÌo ®ãi, dÞch bÖnh, h¹n h¸n, bão lôt thiªn tai...

Mahbu Ul Haq, mét chuyªn gia tư­ vÊn ®Æc biÖt vÒ qu¶n trÞ UNDP ®ã gi¶i thÝch vÒ: "An ninh con người: ®ã kh«ng chØ lµ an ninh cña ®Êt ®ai, mµ lµ an ninh con người, kh«ng chØ an ninh th«ng qua c¸c c¸nh tay mµ ®ã lµ an ninh th«ng qua sù ph¸t triÓn, ®ã kh«ng chØ lµ an ninh quèc gia nµo ®ã lµ an ninh c¸ nh©n trong ng«i nhµ cña hä, ®ã kh«ng chØ lµ sù b¶o vÖ chèng l¹i c¸c cuéc xung ®ét gi÷a c¸c quèc gia, mµ ®ã lµ b¶o vÖ chèng l¹i c¸c cuéc xung ®ét gi÷a con người".

Tõ c¸ch tiÕp cËn trªn, môc tiªu cña an ninh con người lµ "tÊt c¶ v× con người, con người lµm trung t©m trong ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch ph¸t triÓn kinh tÕ - xã héi cña mçi quèc gia”. Theo ®ã, người ta x©y dùng tiªu chÝ, chØ sè ®o vÒ an ninh con người. §ã lµ: An ninh kinh tÕ; an ninh søc kháe; an ninh chÝnh trÞ; an ninh m«i tr­êng; an ninh gi¸o dôc. Nh÷ng tiªu chÝ, chØ sè ®o vÒ néi hµm an ninh con người lu«n ®­îc bæ sung, më réng vµ cô thÓ hãa theo thêi gian vµ kh«ng gian. Song môc tiªu cña an ninh con người lµ "tÊt c¶ v× con người, con người lµ trung t©m".

 



Share Post




Một số bài viết khác

- Lý thuyết "trung tâm và ngoại vi" trong nghiên cứu không gian văn hóa - Tác giả: GS.TS. Ngô Đức Thịnh

- Các trường phái lý thuyết chính trong nhân học - Tác giả: Tùng Nguyễn

- Các lý thuyết về chính trị thế giới - Tác giả: Charles W. Kegley, JR. & Gregory A. Raymond - Biên dịch: Lê Thùy Trang - Hiệu đính: Lê Hồng Hiệp

- Cách tiếp cận hệ thống và các lý thuyết, biên dịch: Nguyễn Việt Vân Anh | Hiệu đính: Nguyễn Hoàng Như Thanh

- Tiếp cận lý thuyết về hệ giá trị - Tổng hợp Th/s Trần Minh Hoàng

- Lý thuyết về thực thể tôn giáo - Dẫn theo đề tài TN3/X6 "Vấn đề tôn giáo trong phát triển bền vững Tây Nguyên"

- Lý thuyết về thể chế và thể chế phát triển vùng - Dẫn theo PGS.TS Hà Huy Thành

- Lý thuyết về chức năng vùng - Dẫn theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng